Historia Lednicy Górnej

Nazwa wsi „Lednica” znana jest już badaczom prahistorii. To właśnie na jej terenie w roku 1753 wydobyto z błota skrzemieniały pień wymarłej z końcem ery mezozoicznej rośliny Cycadeoidea (Raumeria) reichenbachiana Goppert. W tym samym roku przetransportowano „Raumerię” z Wieliczki do Drezna, gdzie stała się chlubą tamtejszego Museum fur Mineralogie und Geologie. W jednym punkcie na terenie Lednicy Górnej odkryto ślady działalności człowieka z okresu paleolitu (starszej epoki kamienia) w postaci pojedynczych odłupków. Najwięcej jednak prahistorycznych znalezisk archeologicznych na terenie Lednicy pochodzi z okresu neolitu (młodszej epoki kamienia) oraz kultury łużyckiej.

W czasach przedhistorycznych na terenie dzisiejszej Lednicy miała znajdować się pogańska świątynia, obsługiwana przez kapłankę. Wiąże się z tym ciekawy obrzęd, zwany „Siudą Babą”, nie znany nigdzie poza Wieliczką. Ale na szerszą scenę historyczną wkroczyła Lednica w okresie średniowiecza, w związku z rozrostem terytorialnym miasta Wieliczki pod koniec XIV w. Po stu latach od lokacji (1290 r.) miasto, którego terytorium określały mury miejskie, zaczęło odczuwać ciasnotę. Władze miejskie, korzystając z ofert okolicznych właścicieli, przystąpiły do zakupywania pobliskich miastu gruntów, położonych od strony południowej i południowo-wschodniej, a więc także dóbr lednickich. W r. 1381 dziedzic Lednicy, Tomsik, sprzedał miastu dwa ogrody z polami za 30 grzywien. W r. 1384 miasto zakupiło od niejakiego Ratolda z Kostrzy i jego synów część Lednicy i dom w Wieliczce za 140 grzywien. Pomimo tego część posiadłości lednickich pozostawała nadal w rękach szlacheckich. W 2. połowie XV w. i w początkach XVI w. ówczesną Lednicę Wielką i Małą odnotowano w dokumentach jako własność Blandowskich (Błędowskich). W r. 1495 dzierżawczynią Lednicy była Dorota Szalowska.

W okresie do połowy XVII w. wieś Lednica, składająca się z dwóch części: Górnej i Dolnej, wraz z miasteczkiem Mierziączka, położonym w miejscu dzisiejszych osiedli mieszkaniowych Asnyka i Sienkiewicza, stanowiła przedmiejską dzielnicę Wieliczki. W Lednicy Górnej już przed 1564 r. źródła wymieniają m. in. dwór z folwarkiem, browar, i 4 sadzawki. W Lednicy znajdował się ponadto las należący do żupy. Lednica Dolna natomiast była, ok. 1638 r., najrozleglejszą posiadłością prywatną w Wieliczce. Rozciągała się ona od murów miejskich obok Mierziączki aż do Lednicy Górnej. Właścicielem Lednicy Dolnej był Walenty Skalski-fachowiec górniczy, urzędnik miejski i hurtowy eksporter soli w jednej osobie. W poł. XVII w. na lednickich gruntach Skalskiego wydrążony został prywatny szyb „Boża Wola”.

Na obszarze obu Lednic, podobnie jak na terenie innych przedmieść Wieliczki, znajdowały się dworki szlacheckie, ale przede wszystkim zagrody przedmieszczan, żyjących z rolnictwa oraz drobnego rzemiosła. W r. 1653 podkomorzy krakowski Jan Branicki, zobowiązał się wobec skarbu królewskiego i władz żupnych, iż jako zwierzchnik obu miast górniczych, Wieliczki i Bochni, nie obejmie swą jurysdykcją rzemieślników żupnych, których żupa osadzi na własny użytek na gruntach należących do niej. Mieli oni podlegać jedynie władzom żupnym. Dotyczyło to w szczególności mieszkańcow Mierziączki, obu Lednic i Sierczy, którzy stanowili znaczny procent wspomnianych rzemieślników. Na przedmieściach wielickich mieszkało także wielu pracowników żup, zwłaszcza robotników, którzy mieszkali na gruntach żupy w pobliżu szybów. Trzon załogi żup krakowskich stanowili mieszkańcy Wieliczki i Bochni oraz ludność mieszkająca w dobrach miejskich i żupnych-w Wieliczce mieszkańcy Lednicy i Mierziączki.

W l. 1586-1589 żupnik krakowski Sebastian Lubomirski, twórca potęgi jednego z najznakomitszych rodów magnackich w Rzeczpospolitej, dokonał scalenia rozczłonkowanych dóbr lednickich. Lubomirski wykupił poszczególne ich części z rąk Adama Bużeńskiego i Anny-żony Mikołaja Ligęzy i Krzysztofa Wielopolskiego. W r. 1588 uzyskał u króla Zygmunta III zgodę na przejęcie dóbr lednickich wraz z przedmieściem Wieliczki Mierziączką w dożywotnie posiadanie, przez swego kilkuletniego syna Stanisława. Był to fragment tworzenia kompleksu dóbr ziemskich, które ciasnym pierścieniem otaczały posiadłości miasta Wieliczki. Z tym procesem wiąże się powstanie kościoła Św. Sebastiana, nazwanego tak prawdopodobnie na cześć swego fundatora. Budowę rozpoczął już ok. r. 1531 Maciej Blandowski, prepozyt czyli proboszcz wielicki, właściciel Mierziączki i Lednicy, ale zakończył ją dopiero Sebastian Lubomirski po nabyciu dóbr mierziącko-lednickich. Kościół został konsekrowany w r. 1598 i zapewne powstał z myślą zapewnienia posług religijnych przedmieszczanom południowo-wschodniej części kotliny wielickiej. W XVII w. kościół miał osobnego prepozyta i obsługiwał sąsiednie wsie: Lednicę, Sierczę i Grabówki.

Kolejna transakcja, której przedmiotem była Lednica, nastąpiła w r. 1607. Za samą wieś, która tworzyła wspólną majętność z Mierziączką, oraz świeżo zgłębiony (1601-1602 r.) w Lednicy szyb „Lubomierz” król Zygmunt III przekazał Stanisławowi Lubomirskiemu aż dziesięć wsi w ziemi krakowskiej, między innymi Porębę, Niedźwiedź, Mszanę Dolną i Łętownię. Tak bogaty ekwiwalent świadczy o tym, jak dużą wartość przedstawiały wówczas dobra lednicko-mierziąckie. Pomimo tego Lubomirski wytargował jeszcze u władcy oddanie mu wsi Lednicy w dożywotnie posiadanie. Na polecenie władcy administrator żup krakowskich Andrzej Oleśnicki przejął więc sam szyb, pozostawiając wieś wraz z folwarkiem w rękach Lubomirskiego. Szyb „Lubomierz” czynny był do końca XVII w. Pomimo klauzuli o dożywotnim posiadaniu włości lednicko-mierziąckie nie zostały zwrócone żupie po zgonie Sebastiana i Stanisława Lubomirskich. Ten ostatni posunął się nawet do zaorania granicy pomiędzy swymi dobrami a królewską Lednicą Górną. Zwrot dóbr w ręce władz żupnych nastąpił dopiero w 1651 r. W kontrakcie dzierżawy żup krakowskich z kwietnia tego roku Lednica i Mierziączka figurują jako majętność żupy. W tym samym roku król Jan Kazimierz dał je w dożywocie swemu dworzaninowi Janowi Aderkasowi. Konflikt na linii miasto Wieliczka-dzierżawcy okolicznych dóbr nie zakończył się jednak. W r. 1706 Michał Klonowski, zarządca dóbr królewskich Mierziączka oraz dóbr wsi Lednica, wraz z wójtem i ławnikiem Mierziączki, złożył na ręce magistratu wielickiego protest o nasłanie żołnierzy na mieszkańców Mierziączki i wymuszanie od nich różnego rodzaju świadczeń na rzecz miasta Wieliczki.

Po pierwszym rozbiorze Polski (1772 r.) Lednica znalazła się pod panowaniem habsburskim. Na mocy umowy austriackiego zarządu kameralnego ze wsią Lednica z 1786 r. Mierziączka i Lednica zostały przyłączone do kamery w Niepołomicach. Austriacki zarząd żupy w trosce o zabezpieczenie produkcji soli zaczął ściągać do pracy w kopalni chłopów z okolicznych wsi, a na mocy kontraktu z 1786 r. postarał się u władz politycznych o ich uwłaszczenie w okolicznych dobrach królewskich, głównie należących do żupy dobrach lednickich. Pozostała ludność włościańska Galicji musiała czekać na uwłaszczenie jeszcze ponad 60 lat. W r. 1797 Wieliczka za 36000 złotych reńskich wykupiła od rządu austriackiego i wcieliła do miasta Lednicę Dolną i Górną oraz Mierziączkę. W okresie niemieckiej kolonizacji Galicji, popieranej szczególnie przez cesarza Józefa II, w Lednicy Dolnej powstało osiedle zamieszkane przez Niemców. Przybyli oni z okolic Moguncji i Trewiru w l. 1785-1789. Wyróżniali się zamożnością oraz tym że tworzyli ewangelicką gminę wyznaniową. W II poł. XIX w. niemal zupełnie się spolonizowali. W czasie okupacji hitlerowskiej mimo wielkiego nacisku ze strony Niemców niemal wszyscy odmówili podpisania tzw. volkslisty i reichslisty.

W ostatnim okresie przed reformą autonomiczną gmina Lednica wchodziła w skład powiatu sądowo-administracyjnego w Wieliczce, należącego do cyrkułu w Bochni, który z kolei podlegał Namiestnictwu we Lwowie. W r. 1867 Wieliczka stała się stolicą powiatu politycznego. W jego skład, jako gminy katastralne, weszły Lednica Dolna i Górna oraz Lednica Niemiecka. Gminy katastralne składały się z tzw. gminy administracyjnej i obszaru dworskiego.

W XIX w. Lednica z powodzeniem kontynuowała swą funkcję bezpośredniego zaplecza Wieliczki. W poł. stulecia na terenie Lednicy Górnej zlokalizowano zbiornik, z którego rurami sprowadzano wodę pitną do Wieliczki. Koszty utrzymania wodociągu w połowie współfinansowały saliny. Słodka woda dostarczana wodociągami ze stawów w Lednicy, Syberii i Grabówkach służyła także do ługowania złoża solnego. Na terenie Lednicy znajdował się kamieniołom piaskowca drobnoziarnistego oraz złoża gliny i iłu. Na Lednicy usytuowana była także gorzelnia oraz duży browar, zaopatrujący lokalny rynek. W l. 90-tych XIX w. targ na bydło przeniesiono z centrum Wieliczki do Lednicy Dolnej. Tam też przeniesiono jatki miejskie. W r. 1911 na Lednicy powstała duża kolonia czterorodzinnych domków robotniczych dla górników.

W r. 1918 Lednica weszła w skład niepodległego państwa polskiego. W okresie międzywojennym zakończony został proces scalania wsi z miastem Wieliczka. W r. 1926 wcielono do miasta Lednicę Dolną, a sześć lat później, w r. 1932, także całą Lednicę Niemiecką.W r. 1933 powiat wielicki został zlikwidowany i Lednica wraz z całym miastem weszła w skład powiatu krakowskiego.

Wśród ofiar terroru hitlerowskiego znaleźli się także mieszkańcy Lednicy. Na liście skazanych na śmierć przez sąd doraźny niemieckiej policji bezpieczeństwa (Sipo) z dnia 4 XII 1943 r. figuruje Jan Klapa z Lednicy Górnej. Lednica odegrała rolę w antyhitlerowskim ruchu oporu. W domu Antoniego Konopki i Leona Polonki na Lednicy odbywały się odprawy z komendantami oddziałów Gwardii Ludowej Polskiej Partii Socjalistycznej. Także na liście ofiar mordu katyńskiego znajdujemy nazwisko Ledniczanina-Józefa Piechówki.

W okresie powojennym Lednica, obok Zadorów i Koziego Rożka, przodowała w rozwoju budownictwa indywidualnego. W r. 1998 Lednica Górna weszła w skład reaktywowanego powiatu wielickiego. Sołtysem pierwszej (1999-2003 r.) i drugiej (2003-2007 r.) kadencji został wybrany Antoni Kmiecik. W 2007 roku na kadencję 2007-2011 sołtysem został wybrany Andrzej Warzecha

Leszek Trojan


Opracowano na podstawie:
  •  Wieliczka- dzieje miasta (do roku 1980); red. S. Gawęda, A. Jodłowski, J. Piotrowicz; Kraków 1990
  • K. Pająk, Wieliczka stare miasto górnicze. Zarys monograficzny, Kraków 1968
  • S. Szuro, J. Duda, A. Kociołek; Dzieje powiatu wielickiego, Kraków 2004
  • Dzieje żup krakowskich, Wieliczka 1988
  • A. Długosz, Wieliczka. Magnum Sal jako zabytek kultury materialnej, Warszawa 1958
  • L. Syrkiewicz, Rozwój społeczno-gospodarczy miasta Wieliczki w latach 1918-1939, Kraków 2005
  • T. Wroński, Kronika okupowanego Krakowa, Kraków 1974

Prognoza pogody

Pogoda w Wieliczce
 

Mapa Lednicy Górnej

Mapa Lednicy Górnej
 

Galeria

 
„SIUDA BABA – NASZA TRADYCJA, ZAKUP STROJÓW REGIONALNYCH DLA GRUPY FOLKLORYSTYCZNEJ WSI LEDNICA GÓRNA„ Projekt współfinansowany jest ze środków Unii Europejskiej w ramach osi 4- Leader Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007- 2013